Icomos T�rkiye

KÜLTÜR VARLIKLARI ve DEPREM:
GÖRÜ�, DE�ERLEND�RME VE ÖNER�LER

ICOMOS TÜRK�YE Milli Komitesi, 1 Mart 2023

6 �ubat 2023 Pazartesi günü gerçekle�en depremlerin, insan ya�am�nda telafisi imkâns�z kay�plar, yaralanmalar ve sosyal örüntüdeki çözülmelerle birlikte, kültürel bak�m�ndan çok zengin bir co�rafyada, özellikle de kadim medeniyetlerin izlerini biriktirerek kültürel çe�itlilikleri ile zenginle�mi� �ehirlerimizde kültür varl�klar� ve kültürel ya�ant� üzerindeki y�k�c� etkilerini üzüntüyle izlemekteyiz.
�nsan hayat�n� kurtarman�n ve ya�am� sürdürmenin her �eyden önce geldi�inin bilincindeyiz. Bu ba�lamda, bireysel ve toplumsal aidiyeti ve ya�am� yeniden in�a edebilmek ad�na, toplumsal yaralar�m�z�n sar�lmas� sürecinde somut ve somut olmayan kültür varl�klar�n� yeniden ya�ama katmak büyük önem ta��maktad�r. Köklü uygarl�klar�n izlerini ta��yan, zengin kültürel çe�itlili�i temsil eden ve �u an maalesef “afet bölgesi” olarak and��m�z co�rafi bölgeye, insanlar� ve geçmi�ten gelen de�erleriyle birlikte yeniden hayatiyet kazand�rmak vazgeçilmez bir gerekliliktir.

YIKIMIN ETK�S�NDE KÜLTÜREL CO�RAFYA/ KÜLTÜR VARLIKLARI
Depremden etkilenen illerde dört adet Dünya Miras Alan�, 3715 sit alan� ve 7987 tescilli ta��nmaz kültür varl�� bulunmaktad�r. Ancak bu resmi say�lar�n ötesinde, tescilli olmad�� halde korunmas� gerekli kültür varl�� niteli�i ta��yan çok say�da yap�, arkeolojik, k�rsal ve kentsel doku, kültürel peyzaj alan� ve somut olmayan kültürel miras ö�esi de depremlerden etkilenmi� durumdad�r. An�tsal yap�lardan ve sivil mimarl�k örneklerinden a��r hasar görenlerin kimi k�smen, kimi tamamen y�k�lm��; kentsel, k�rsal dokularda ve kültürel peyzaj bile�enlerinde önemli kay�plar meydana gelmi�tir. Çok katmanl� ve zengin kültürel birikime sahip bu co�rafyada, daha önce örtülü olan arkeolojik katmanlar�n üzerindeki yap�lar�n y�k�lmas�yla ula��labilir hale gelmi�; kültür varl�klar� ve di�er yerle�melerin bulundu�u alanlarda zemin ko�ullar� de�i�mi�tir.

HENÜZ GEÇMEYEN TEHL�KE VE SÜREGELEN R�SKLER

Kültür varl�� yap�lar�n parçalar�n�n y�k�nt�lar içinde kaybolmas�, kurtarma prosedürlerine uygun olarak, uzman gözetiminde belgelenmeden konumlar�n�n de�i�mesi
Ayakta kalan k�s�mlar�n geçici desteklemelerle korunmaya al�nmadan y�k�lmas�.
Enkaz kald�rma çal��malar� s�ras�nda yüzeye yak�n arkeolojik katmanlar�n tahrip edilmesi.
Ayr�nt�l� hasar tespit çal��malar� yap�larak, y�k�m sürecinden ve geçmi�teki yanl��lardan ö�renme olana��n�n kullan�lmamas�, risklere haz�rl�k için dersler ç�kar�lmamas�.
Bütüncül iyile�tirme programlar� olmadan, noktasal ve tekil restorasyonlarla kültürel katmanlar�n ayr��t�r�lmas�.
An�tsal ve simgesel yap�lar�n d��nda kalan sivil mimarl�k örneklerinin ve dokular�n göz ard� edilmesi.
Kentlerde ve özellikle k�rsal yerle�imlerde tescilli olmayan korunmaya de�er dokular�n yitirilmesi.
Yeni yap�la�ma alanlar�nda ve kentsel tasar�mlarda h�zl� kararlarla tarihin izlerinin silinmesi, tarihi merkezlerle ili�kilerin kopmas�, tarihi dokular�n soyutlanmas�.
Kentlerin tarihi kimli�inin, insanlar�n �ehirleriyle kurduklar� aidiyet, sahiplenme ve ya�amsal (bar�nma, üretim) ili�kinin kopmas�, göçlere yol aç�lmas�, tarihi kent merkezlerinde insans�zla�ma.
Tar�msal ve yerel üretimin, kültürel peyzaj de�erlerinin ve kültürü ya�atan topluluklar�n sosyo-ekonomik ya�ant� biçimlerinin göz ard� edilerek tarihi süreklilik bar�nd�ran kentsel yerle�imlerin sadece turizme hizmet eden, turistik bir izleme rotas�n�n nesnelerine indirgenmesi veya deprem sonras� an�nda dondurulmu� müzekentlere dönü�türülmesi.

Depremin hemen ard�ndan Kültür ve Turizm Bakanl��'n�n alana ilk eri�imi müzeler ve an�tsal yap�lar üzerinden gerçekle�mi�tir. An�tsal yap�lardaki hasarlar�n tespiti ve acil koruma önlemleri büyük önem ta��makla birlikte, bu konu sadece an�tsal yap�larla s�n�rl� tutulmamal�; kentsel ve k�rsal dokularda yer alan sivil mimarl�k örneklerinin hasar tespit ve koruma önlemleri ivedilikle gerçekle�tirilmelidir. Antakya ba�ta olmak üzere depremden etkilenen çok katmanl� yerle�im merkezlerinde, kentsel arkeoloji kapsam�nda yeni tespitlerin ve de�erlendirmelerin gerekli olaca�� aç�kt�r.

YIKIMDAN Ö�RENEREK GELECE�� Y�LE�T�RMEK

BÜTÜNLE��K PLANLAMA �LE KENTLER�N CANLANDIRILMASI

Bugün insan�n ve yap�n�n kalmad�� bir ortamda mekanlar�n yeniden canland�r�lmas� ve ya�am�n yeniden ba�layabilmesi için konunun çok boyutlu ve a�amal� olarak ele al�nmas� önem ta��maktad�r. Acil ve geçici bar�nma ihtiyac�na yönelik bir yap�lanma sürecinin yönetilmesi elbette çok büyük bir zorunluluktur. Fakat bu sürece paralel olarak yap�lmas� gereken bir di�er önemli çal��ma kentin/kent parçalar�n�n yeniden canland�r�lmas� i�inin programlanmas�d�r. Bunun için kapsaml� sosyo mekânsal analizlerin ivedilikle yap�lmas� ön �artt�r. Gelecek için karar verme a�amas�n�n ise kentin insan�yla birlikte gerçekle�tirilmesi olmazsa olmaz bir gerekliliktir. Bölgeye ait olan fakat karar süreçlerinin d��nda b�rak�lm�� ve üretilen mekanlara yabanc�la�m�� insanlar�n o kente tekrar ruh vermeleri, gündelik hayat�n yeniden canlanmas� mümkün de�ildir. Dolay�s�yla kentin gelece�inin a�amal� biçimde ve kat�l�mc� süreçlerle planlanmas� ve yap�la�mas�n�n / yeniden canland�r�lmas�n�n yönetilmesi önem ta��maktad�r.
Kentlerin yeniden yap�lanma sürecinde bu kentlerin tarihsel olarak çok katmanl� yap�s�n�n planlama çal��malar�nda gözetilerek tarihi, kentsel, arkeolojik, do�al ve karma sit alanlar� ve çevreleri afete dirençli ve ayn� zamanda yerel kültürel dokularla ili�kili olarak planlanmal�d�r. Yap� ölçe�indeki kültür varl�klar�n�n tekil restorasyonlar�n�n yeterli olmayaca�� çok aç�kt�r. Bu yap�lar�n içinde yer ald�klar� sokak, mahalle ve kent ölçe�indeki ba�lamlar�n�n kurulmas� çok önemlidir. Onar�lan eski eserler, geçmi�lerinden kopuk bir �ekilde yeniden yap�lm��, deprem an�na sabitlenmi� “müzekent” lere yol açmamal�, aksine her anlamda ya�ayan yerler olmal�d�rlar.

KORUMA, RESTORASYON, KÜLTÜR VARLIKLARININ �Y�LE�T�R�LMES�

Depremlerin y�k�c� etkileri ve sonuçlar� göz önünde bulunduruldu�unda, kültür varl�klar�n�n restorasyonlar�na ili�kin projelendirme, uygulama ve onay-denetim süreçlerinde al��lm�� ad�mlar�n k�sa sürede olumlu sonuçlar vermekten uzak oldu�u anla��lmaktad�r. Geçmi�te yap�lm�� olan restorasyonlar�n yeniden de�erlendirilmesi, yap�lan do�ru ve yanl��lar�n tarafs�z ve bilimsel bir bak�� aç�s�yla ortaya konulmas� büyük önem ta��maktad�r. Kültür varl�klar�nda yap�lacak restorasyon i�lemleri için güncel bilimsel ilkelerin ��nda kullan�lmakta olan ve kullan�lmas� gereken teknik ve yöntemlerin deprem risklerini azaltmak üzere yeniden ele al�nmas� gereklidir. Mevcut mevzuat ve ilgili kurullar yeniden de�erlendirilerek deprem sonras� özel duruma ili�kin onay ve denetim süreçlerinde do�ru kararlar�n uzmanlar�n dan��manl��nda ve nispeten daha çabuk üretilmesi için bir düzenleme dü�ünülmelidir. Pek çok kültür varl�� için elde bulunan projeler deprem sonras� duruma uyarlanmadan kullan�lamayacak, ancak belge olarak çok önemli yarar sa�layacakt�r. Bölgedeki yo�un y�k�m kapsaml� rekonstrüksiyonlar� ve bütünlemeleri gündeme getirecektir; ancak bu yeniden yap�mlarda acele karar vermekten kaç�n�lmal�, yap�lar�n varl��n� sürdüren parçalar� ve rekonstrüksiyonun yöntemi ve ölçe�i uzmanlarca hassasiyetle de�erlendirilmelidir.

Afet sonras� ilk müdahalelerde öncelikli olarak an�tsal yap�lar gündeme gelmi�tir. An�tsal yap�lar, y�k�lan yap� parçalar�n�n ay�klanmas�, tespit ve önlemlerin al�nmas� aç�s�ndan nispeten daha elveri�li olanaklar sa�lamaktad�r. Ancak, özellikle sivil mimarl�k örneklerinin bulundu�u kentsel ve k�rsal dokular bu anlamda çe�itli güçlükler bar�nd�rmaktad�r. Depremin hasar verdi�i bölgedeki kent ve kasaba merkezlerinin ço�unda kentsel sit alanlar�n�n belirlenmi� olmas�, yasal olarak bu alanlarda ilgili koruma mevzuat� uyar�nca rehabilitasyon ve restorasyon çal��malar�n�n yürütülmesine olanak vermektedir. Ancak kentsel yerle�imlerde kültür varl�� niteli�i ta��makla birlikte tescil edilmemi� yap�lar ile geleneksel mimarinin yer ald�� k�rsal yerle�imlerde pek fazla sit alan� ya da tarihi yap� tescili yap�lmam�� oldu�undan bu alanlardaki miras büyük tehdit alt�ndad�r.

Deprem nedeniyle harap olan k�rsal yap�lar, kültür varl�� say�lmad�klar� için y�kt�r�larak herhangi bir yap� molozu gibi olarak ortadan kald�r�lmaktad�r. Henüz tescilli olmayan ama asl�nda kültür varl�� de�eri ta��yan köy yap�lar�n�n önceden yap�lm�� çal��malara ve belgelere dayand�r�larak acilen kay�t alt�na al�nmalar� ve korunmalar� sa�lanmal�d�r. Bölgenin özellikle son iki yüz y�ll�k ya�anm��l��n�n temsilcisi olan ve geleneksel köy ya�am�n�n belgesi niteli�indeki geleneksel k�rsal yap�lar�n ve çevrelerin korunmas�, bölgenin yerel toplum belle�inin süreklili�i aç�s�ndan da de�erli bir çaba olacakt�r.

AFET SONRASI SÜREC�N YÖNET�M�- KOORD�NASYON / B�RL�KTE �Y�LE�T�RME

Afetin y�k�c� etkilerinin ard�ndan yürütülecek iyile�tirme sürecinde bütünle�ik planlama, disiplinler aras� bilimsel çal��malar ve do�ru zamanlama büyük önem kazanmaktad�r. Tespit ve koruma önlemlerinde geç kal�nmas� kadar h�zl� ve acele al�nan kararlar�n da bölgedeki kültür varl�klar�n�n korunmas�n� güçle�tirece�i aç�kt�r. Bu zor görevin gerektirdi�i seferberlik için tüm çal��malar� kamu kurumlar�n�n teknik ve insan kaynaklar�ndan beklememek, ülkemizin güçlü sivil ve uzmanl�k a�lar� da dahil olmak üzere, tüm güçleri birle�tirmek gerekir.
Kriz ve Risk Yönetimi ve afet sonras� iyile�tirme sürecinde fiziksel çevreye ili�kin kararlar üreten farkl� kamu mekanizmalar�n�n yetki ve sorumluluk alanlar� do�rultusunda tam bir e�güdüm içinde olmalar� hayati önemdedir.
Kültür varl�klar�n�n korunmas�ndan sorumlu olan Kamu kurumlar� süreç planlamas� ve koordinasyon sorumlulu�unu üstlenerek çal��man�n farkl� a�amalar�nda temalara, yere ve i�in niteli�ine göre olu�turulacak kurullar ve çal��ma ekiplerinin tan�mlanmas� ve bu ekiplerin kurumlar�n yerel birimleriyle birlikte e�güdüm ve i� birli�i içinde çal��aca�� organizasyonu kurmas� beklenir.
Olu�turulacak kurullarda ve çal��ma ekiplerinde katk� vermeye yetkin ve gönüllü birçok kurumun –üniversitelerin ilgili birimleri, yerel, ulusal ve uluslararas� meslek örgütleri ve sivil toplum kurulu�lar� da dahil – bulundu�u hat�rlanarak, bu yükü birlikte üstlenerek mümkün oldu�u kadar yayg�n biçimde deneyim payla��m� ile katk�lar�n al�nmas�, en nitelikli ve h�zl� sonuçlar�n al�nmas�n� sa�layacak, kamuoyunu rahatlatacakt�r. Bununla birlikte bölgedeki vatanda�lar�n da çal��malara bizzat kat�lmalar� onlara bu zor dönemde bir amaç verecek, iyile�me sürecinde onlara destek sa�layacakt�r.

ICOMOS TÜRK�YE M�LL� KOM�TES� KATKI ÇERÇEVES�

ICOMOS, günümüzde dünyan�n iklim de�i�ikli�i, çevre tahribat�, h�zl� ve sa�l�ks�z kentle�me, sava� ve çat��ma, afetler, yoksulluk ve e�itsizlik gibi krizlerinin kültürel mirasa da etkilerini ve miras� koruman�n daha sürdürülebilir ve dirençli bir dünya yaratmaktaki rolünü vurgulayan ve bu konularda sürekli çal��an uzmanlardan olu�an uluslararas� bir kurulu�tur. ICOMOS Türkiye Milli Komitesi olarak ayn� yakla��mla kültür varl�klar�n�n korunmas� ana oda�� etraf�nda mimarl�k, mühendislik, planlama, arkeoloji, mimarl�k tarihi, tarih, jeoloji gibi farkl� alanlarda çe�itlenen yayg�n uzmanl�k a��m�zla çal��maktay�z. Depremler sonras�nda, uluslararas� ICOMOS üyelerinin ve ba�lant�lar�n�n yan� s�ra ulusal üyelerimizin de dayan��ma ve destek mesajlar�na istinaden bu felaketin üstesinden gelmekte ve kültür varl�klar�m�z� yeniden kazanma sürecinde katk� vermeye haz�r oldu�umuzu vurgulamak isteriz.

Afet sonras� iyile�me organizasyonunun her kademesinde üyelerimiz, karar üreten komisyonlar ve kurullarda bilimsel dan��manl�k, saha çal��ma ekiplerinde uzmanl�k kapasiteleriyle yer alabilirler.
Yayg�n uzmanl�k a��m�z arac�l��yla, afet bölgesine yönelik önceden yap�lm�� ve yap�lmakta olan bilimsel çal��malarla ilgili veri kaynaklar�na ula��m için kolayla�t�r�c� olarak birlikte çal��ma köprüleri kurabiliriz.
Hasar tespiti prosedürü ve kullan�lacak veri toplama araçlar�n�n tutarl� hale getirilmesi ve ortakla�t�r�lmas� için Bilimsel Komitelerimizin ve üyelerimizin mevcut çal��malar�n� derleyebiliriz.
ICOMOS Bilimsel Komiteleri; ba�ta ICORP, ISCARSAH, CIVVIH, CIPA ve ICORP, Europa Nostra gibi uluslararas� uzmanl�k a�lar� ile ba�lant�lar�m�zdan yararlanarak, i� birlikleri kurmak ve bunlar� koordine etmek için katk� koyabiliriz.

ÖNER�LEN YOL HAR�TASI -YAPILACAKLAR
ICOMOS TÜRK�YE Milli Komitesi, 1 Mart 2023

Acil koruma önlemleri

Y�k�nt�larda kültür katmanlar�n� içeren izlerin korunmaya al�nmas�. Kültür varl�� yap�lar�n enkazlar�n�n kendi parselleri içinde güvence alt�na al�nmas�.
Destekleme, payandalama, iskele gibi geçici önlemlerle kültür varl�� yap�lar�n ayakta kalan k�s�mlar�n�n güvenli�inin sa�lanmas�.
Enkaz�n kald�r�lmas� sürecinde y�k�nt�lar�n alt�nda ortaya ç�kan / ç�kabilecek arkeolojik / kültürel katmanlar�n tespit edilmesi, h�zl� envanterinin yap�lmas� ve olas� tahribata kar�� gerekli önlemlerin al�nmas�.

K�sa vadede (Mevcut durumun belgelenmesi, hasar tespitleri, belge derleme):

Kültür varl�klar�na dair mevcut ara�t�rmalar�n, belgelerin, projelerin, tescil kay�tlar�n�n derlenmesi, bu çal��malar� üreten uzmanlarla i�birli�i yapmak üzere ba�lant�lar�n tesis edilmesi.
Özellikle sivil yap�lar�n belgelenmesi için deprem öncesi duruma ili�kin ki�isel ar�ivlerdeki foto�raf benzeri belgelerin yayg�n bir ça�r� yap�larak toplanmas� ve dijital ortamda ar�iv olu�turulmas�.
Depremden sonra ayakta kalan k�s�mlar�n tespiti ve y�k�nt�lardaki özgün yap� parçalar�n�n s�n�fland�r�lmas�.
Ayr�nt�l� yap�sal hasar analizlerinin yap�lmas�, y�k�m sürecinin anla��lmas� ve belgelenmesi.

Mümkün oldu�unca tutarl� veri toplanmas� için ICORP, ICCROM ve ba�ka kurumlarda mevcut hasar tespiti/analiz formlar�n�n birle�tirilerek kullan�lmas�.

Afet ve Risk Yönetimi konusunda var olan k�lavuzlar�n güncellenerek kullan�ma sokulmas�.
Yap�ya tarihi boyunca yap�lm�� olan farkl� restorasyon müdahalelerinin deprem dayan�m�n�n saptanmas�.
Deprem sonucunda ula��labilir hale gelen katmanlar�n belgelenmesi, kay�t alt�na al�nmas�, koruma süreçlerinin ba�lat�lmas� (kentsel yap�la�man�n alt�nda kalm�� olan arkeolojik katmanlar veya farkl� kültür bile�enleri ortaya ç�km�� olabilir).

Orta vadede (Afet bölgesinde ya�am�n yeniden kurgulanmas�):

Bölgeye yönelik disiplinler aras�, bütüncül ve kapsaml� bir stratejik eylem plan� yap�lmas�, onar�m önceliklerinin tan�mlanmas� ve farkl� bölge ve temalarla ilgili alt-projelerin kurgulanmas� (burada mevzuat�m�zda bulunan alan yönetim planlamas� yakla��mlar�ndan yararlan�labilir).
Yeni yerle�melerin kurulmas� sürecinde, tarihi kentlerimizin ve k�rsal dokular�m�z�n insans�zla�t�r�lmadan (terk edilmeden), ve müzele�tirilmeden, tarihin izlerinin yeni yap�la�ma alt�nda silinmesine izin verilmeden, sosyo- kültürel dokuyu ya�ama yeniden ba�layabilmek için yerel ya�am�n tüm canl�l��yla devam etti�i sa�l�kl� ve dirençli tarihi merkezler/yerle�imler olarak planlanmas�.
Kentlerin yeniden yap�lanma sürecinde bu kentlerin arkeolojik olarak çok katmanl� yap�s�n�n planlama çal��malar�nda gözetilmesi, kentsel arkeolojinin alan�nda arkeoloji, planlama, mimarl�k gibi farkl� disiplinlerinde uzman kadrolar�n�n güçlendirilmesi,
Kültür varl�klar�nda yap�lacak onar�m ve restorasyon i�lemleri için ilkelerin, kullan�lan teknik/yöntemlerin ve mevzuat�n de�erlendirilmesi. Depreme ve genel olarak afetlere dirençli planlama ve mimari koruma önlemlerinin al�nmas�, bu yönde projeler geli�tirerek uzman kadrolar�n�n güçlendirilmesi.
Bölgeye ili�kin yap�lacak bütüncül plan çerçevesinde, öncelikleri belirlenen kültür varl�� yap�lar�n tan�mlanan ilkeler do�rultusunda bilimsel yöntemlerle restorasyon uygulamalar�n�n gerçekle�tirilmesi.

Uzun vadede (Afete dirençli kültürel miras koruma ve yönetimi)

Koruma / önleyici koruma, sa�l�kl� ve dirençli yerle�imler kazanmak için gerekli ulusal ve bölgesel plan ve projelerin geli�tirilmesi.
Gelece�e yönelik afet haz�rl�k risk planlamalar�n�n yap�lmas�, ba�ka yerle�imlere de uyarlanmas�.
Gerek deprem bölgesi gerek ülkemizin di�er bölgeleri için kültür varl�klar�nda afet riskini azaltmaya yönelik, kurumsal ve insani kapasite geli�tirme çal��malar� yap�lmas�, e�itimler verilmesi, dünya çap�nda ve ulusal çapta uzman kurumlarla i�birli�i projeleri geli�tirilmesi.
Deprem vesilesiyle olu�an kurumsal i� birliklerinin uzun vadeli ve sürdürülebilir k�l�nmas�.